Gasten: Lilian Lechner en Adriane Keulen. Marie-José Moers leidde het gesprek.

In zijn inleiding vergeleek Raymond Clement het oplossen van eenzaamheid met het dweilen met de kraan open. De oorzaak aanpakken, de kraan dicht draaien, zou beter zijn. In plaats van analyseren en bestuderen zouden we gewoon wat meer naar elkaar moeten omzien, maar de tijd zit tegen. Zomaar aardig zijn voor elkaar past niet goed in deze door economie en winst gedreven tijd.

Dat is ook een conclusie die de gasten deze avond trekken, maar het is niet de enige. Lilian Lechner, hoogleraar aan de Open Universiteit (OU) en Adriane Keulen, raadslid (OPH) en ex-wethouder in Heerlen, praten vanuit hun deskundigheid over Eenzaamheid met Marie José Moers van Podium Royal. De avond is in samenwerking met de OU georganiseerd als Studium Generale.

Er bestaan drie soorten eenzaamheid: de sociale (gebrek aan netwerk), de emotionele (gebrek aan echt goede vrienden of partner) en de existentiële (gevoel dat je geen onderdeel bent van de maatschappij), maar alleen zijn en eenzaam zijn vallen niet altijd samen. Mensen kunnen op alle leeftijden - tijdelijk - eenzaam zijn. De Coronacrisis heeft daar aan bijgedragen. De risicogroepen zijn: jongeren van 15-24 jaar, alleenstaande ouders, migranten, armoede (mogelijk samen hangend met het opleidingsniveau), mantelzorgers van b.v. demente of gehandicapte partners, ouderen, en dan vooral vanaf 85 jaar. Als eenzaamheid op latere leeftijd toeslaat, zijn de mogelijkheden om er weer uit te komen minder. Het is slim om al op jongere leeftijd een stevig sociaal netwerk op te bouwen en te onderhouden, ook buiten het werk.

Huisartsen zijn vaak degenen die eenzaamheid signaleren. Eenzame mensen consumeren vaak meer zorg. Een vroege aanpak is het beste, omdat langer bestaande eenzaamheid het isolement groter maakt en de sociale vaardigheden vermindert. Als mensen zich uitgesloten voelen vermindert hun gevoel van eigenwaarde waardoor ze zich afsluiten en zodoende in een kringetje of in een neerwaartse spiraal belanden.

Digitaal vaardige ouderen zijn meer zelfredzaam (lees: voelen zich beter over zichzelf) en daardoor minder eenzaam. Via WhatsApp en Facetime zijn met name de jongeren in hun familie en verdere netwerk gemakkelijker bereikbaar. Het is dan ook zinvol om ouderen te helpen om digitaal vaardig te zijn. De sociale media dragen weinig bij aan het verminderen van eenzaamheid, omdat het daar vaak om oppervlakkige contacten gaat.

Het vervangen van zorg door e-health kan als een verschraling voelen, maar bij bijvoorbeeld demente mensen kan een robothond echt een gelukkig gevoel brengen.

Er heerst een groot taboe op het erkennen van eenzaamheid. Het is dan ook verstandiger om zelf het initiatief te nemen om iemand mee uit te nemen of op bezoek te gaan. ‘Bel me maar als je me nodig hebt’ is niet uitnodigend. Activiteiten organiseren in de wijk gaat eenzaamheid effectief tegen, er is grote behoefte aan gemakkelijk toegankelijke ontmoetingen in de wijken en dat kan in buurthuizen, maar dan moeten de niet-eenzame mensen wel het initiatief nemen en dat kan. Er zijn zelfs potjes voor bij de gemeente om dat soort activiteiten te ondersteunen.

Dat zou dan ook de rol van de overheid moeten zijn: de mogelijkheden scheppen waardoor niet-eenzame mensen initiatief nemen en actief worden voor de wijk, straat of verdieping, waarna eenzamen kunnen aansluiten. De niet-eenzame mensen moeten het ecosysteem waarin de eenzaamheid nu zo goed kan gedijen zo veranderen dat eenzaamheid verdwijnt. (Noreena Hertz) Dat zou in Heerlen-Noord in het plan van aanpak extra aandacht moeten krijgen.

De oorzaken van eenzaamheid zijn aan de ene kant ingebakken zoals karakter en weinig aanleg voor sociale vaardigheden. Aan de andere kant leven we in deze tijd in een barre wereld, waar aardig zijn en vriendelijk doen niet - meer - gewaardeerd worden en mensen geen geduld en tijd hebben. En dat had Raymond Clement dus ook al gezien.