Gastheer Michael Berg ontvangt tijdens een inleidend gesprek Miriam Jennekens van het project Gezinsgericht Werken aan Taal dat Schunck Bibliotheek samen met de Gemeente Heerlen in juni 2021 startte. In een brainstorm in 2024 ontstond het idee om filmer Niena Bocken te vragen een docu over hun werkzaamheden te maken – dat geschiedde in 2025 met de film ‘Uit je schulp’

In de film – die nu voor het eerst in het openbaar te zien is - volgen we een moeder en haar peuter een jaar lang. De laatste spreekt niet veel en heeft een zeer beperkte woordenschat doordat zijn moeder behept is met dezelfde eigenschap, dyslectisch is en laaggeletterd. Nadat dit is vastgesteld wordt de moeder hierover benaderd en als blijkt dat ze voor haar kind heel graag een betere weg wil zoeken dan zijzelf heeft afgelegd, krijgt ze steun en leert ze met hulp van een professionele taalcoach lezen. Daardoor wordt haar woordenschat groter, praat ze meer met haar kind en kan ze hem voorlezen, hun band is erdoor versterkt. 

De methode die de medewerkers van het project hebben ontwikkeld is uniek in Nederland, krijgt veel belangstelling en positieve recensies - mede door de film die we zien - en maakt het verschil duidelijk tussen jezelf goed kunnen uitdrukken of niet, op school gepest worden of niet, vriendjes en vriendinnetjes hebben of niet, een school afmaken of niet. 

We volgen naast dit gezin ook een vrouw die op haar werk altijd heeft kunnen verbergen dat ze niet of nauwelijks kan lezen. Ze onthoudt alle instructies of neemt bandjes op om ze later af te luisteren en in haar hoofd te stampen. Ook zij heeft de moed gehad om zich voor het programma aan te melden en kan nu boeken en kranten lezen, mailen, brieven begrijpen. Ze is trots dat ze mails kan lezen en versturen - ze is niet meer ‘dom’.

De mensen die in de film openhartig over hun laaggeletterdheid spreken geven een beeld van de wereld waarin ze tot dan toe leefden: angstig om een eigen kind op te voeden, gepest te worden – wat ook gebeurt - lang over je huiswerk te doen en daarom geen tijd hebben voor vrienden en hobby’s – kortom in je schulp kruipen. 

In Heerlen is 16% van de bevolking laaggeletterd en 80% van hen heeft een Nederlandse achtergrond. Kinderen leren allereerst van hun ouders, het liefst in de ‘taal van het hart’. Al vanaf de vijfde maand van de zwangerschap begint de taalontwikkeling en dus is het belangrijk een achterstand zo vroeg mogelijk te signaleren en de interactie tussen moeder en kind te stimuleren – zo benadrukt ook Ingrid van den Bunder van Peuteropvang Heerlen later in het nagesprek. Ook samen naar TV of YouTube filmpjes kijken en erover praten werkt al stimulerend. 

Het probleem is dus nadrukkelijk geen migrantenprobleem. Mensen met een allochtone achtergrond spreken hun eigen taal doorgaans heel goed en leren hun kinderen bij voorkeur de eigen moedertaal. Het Nederlands komt later op school wel blijkt in de praktijk omdat kinderen volgens recente onderzoeken gemakkelijk meerdere talen leren. 

Laaggeletterdheid is iets waarvoor mensen zich schamen. Bij hulpverleners blijken mensen gemakkelijker over drugsgebruik of psychische problemen te praten dan over laaggeletterdheid! Daarom moet de signalering ervan met respect en omzichtig gebeuren. Vroedvrouwen, kraamverzorgsters, peuterleidsters en consultatiebureaus zijn alert op taalachterstand en kaarten het voorzichtig aan bij de ouders. Er over praten is belangrijk, het kan het begin zijn van een beter leven. De oproep is om zelf het goede voorbeeld te volgen, signalen van laaggeletterdheid voorzichtig op te pakken en mensen te wijzen op de oplossing die er voor hen is.

Tenslotte roept Mirjam Jennekens eventuele belangstellenden op om vrijwilliger te worden bij de VoorleesExpress waar mensen tijdens een periode van 20 weken een uurtje per week voorlezen aan kinderen tussen de 2 en 8 jaar.